Անուն
Այրարատ անվան ստուգաբանությամբ զբաղվել են մի շարք բանասերներ և պատմաբաններ։ Ամենից հավանականը համարվում է այն կարծիքը, որը Այրարատ անունը կապում է Արարատ անվան հետ։
Դիրք
Տարածվում էր Արաքսի միջին և Արածանիի վերին ավազաններում։
Գավառներ
Այրարատը բաղկացած է հետևյալ 22 գավառներից.
- Բասեն կոչվում էր նաև Բասյան (Բասեան)- կենտրոնը՝ Բասեն
- Գաբեղյանք (Գաբեղեանք)- կենտրոնը՝ Կաղզվան (Կաղզուան)
- Աբեղյանք (Աբեղեանք)- կենտրոնը՝ Մժնկերտ
- Հավնունիք (Հաւնունիք)- կենտրոնը՝ Ավնիկ (Աւնիկ)
- Արշարունիք կոչվում էր նաև Երասխաձոր- կենտրոնը՝ Բագարան
- Բագրևանդ (Բագրևանդ)- կենտրոնը՝ Բագավան (Բագաւան)
- Ծաղկոտն- կենտրոնը՝ Զարեհավան (Զարեհաւան)
- Վանանդ կոչվում էր նաև Անփայտ Բասյան (Անփայտ Բասեան)- կենտրոնը՝ Կարս
- Շիրակ- կենտրոնը՝ Անի
- Արագածոտն- կենտրոնը՝ Վաղարշապատ
- Ճակատք- կենտրոնը՝ Կողբ
- Մասյացոտն (Մասեացոտն)- կենտրոնը՝ Ցոլակերտ
- Կոգովիտ- կենտրոնը՝ Արշակավան (Արշակաւան)
- Աշոցք- կենտրոնը՝ Աշոցք
- Նիգ- կենտրոնը՝ Քասաղ
- Կոտայք- կենտրոնը՝ Երևան (Երևան)
- Մազազ- կենտրոնը՝ Պորտակ
- Վարաժնունիք- կենտրոնը՝ Հովք
- Ոստան Հայոց- կենտրոնը՝ Արտաշատ
- Ուրծաձոր- կենտրոնը՝ Ուրծ
- Արած- կենտրոնը՝ Արած
- Շարուրդաշտ- կենտրոնը՝ Շարուր
Սահմաններ
Հյուսիսից սահմանակից էր Գուգարքին, արևմուտքից՝ Բարձր Հայքին ու Տայքին, արևելքից՝ Սյունիքին և հարավից՝ Տուրուբերանին ու Վասպուրականին։ Արևմուտքում Այրարատի սահմանը կազմում էր Մեծրաց (կամ Տայոց) լեռնաշղթան, հարավում՝ Այծպտկունք գագաթից մինչև Շարիան լեռնաշղթայի հյուսիսարևմտյան ծայրը, Այրարատի սահմանն անցնում էր Հայկական Պարի ջրբաժան բարձրություններով, ապա Շարիան և Ծաղկանց լեռներով դիմում է դեպի արևելք՝ Թոնդուրեկ, իսկ այնտեղից էլ հասնում է Արաքս։ Արևելքում Այրարատի սահմանը կազմում էին Գեղամա լեռները, այս մասում նրա մեջ է մտնում նաև Շարուրի դաշտը, որը տարածվում էր Արփա գետի ստորին հոսանքի շրջանում։ Հյուսիսում նրա սահմանները անցնում էին այժմ Փամբակ և Չլդըր կոչված լեռնաշղթաներով։ Այրարատը այսպիսի սահմաններով Մեծ Հայքի կազմում հիշատակված «փոքր աշխարհ»-ների մեջ ամենաընդարձակներից է։
Կենդանական աշխարհ
Այրարատյան աշխարհում, Հայկական լեռնաշխարհի մյուս շրջանների նման, տարածված են բարեխառն գոտու կենդանիները։ Տնտեսական խոշոր նշանակություն է ունեցել Արարատյան դաշտի ճահճուտներում ապրող որդի մի տեսակը, որից պատրաստել են ընտիր, չգունաթափվող «որդան կարմիր» ներկը։
Բնական հարստություններ
Այրարատյան աշխարհը հնագույն ժամանակներից աչքի է ընկել բնական բազմատեսակ հարստություններով։ Ամենից առաջ այն նշանավոր էր սեղանի աղով (Կողբ և Կաղզվան)։ Ներկայումս էլ այդ աղահանքերը չեն կորցրել իրենց նշանակությունը։ Մետաղի հանքային հարստություններով Այրարատը աղքատ էր։ Այստեղ միայն հիշատակվում են ոսկի, պղինձ և երկաթ: Ոսկին հանդես է եկել ոչ թե հանքերով, այլ ավազի հետ խառը։ Պղնձի հանքերով հայտնի է Վարաժնունիք գավառը։
Այրարատը շատ ավելի նշանավոր էր շինանյութերով ու հանքային ջրերով: Այստեղ տարածված են տարբեր գույնի բազմատեսակ տուֆեր, մարմարներ, գրանիտներ, բազալտներ, ավազ, կավ, կրաքարեր։ Այրարատ աշխարհում էին գտնվում հնում մեծ հռչակ ստացած, Վարշակի ջերմուկները (այժմյան Դիադինի շրջանում), Արզնին և հանքային ջրերի այլ վայրեր
Բնակչություն
Այրարատյան աշխարհի բնակչության խտությունը, Հայաստանի մյուս մասերի համեմատությամբ, մեծ էր։ Բնակիչների գերազանց մեծամասնությունը հայեր էին։ Հայերից բացի, Այրարատում՝ հատկապես քաղաքներում, բնակվել են նաև հրեաներ, ասորիներ, հույներ և պարսիկներ։ Արաբների տիրապետության շրջանում՝ 8-րդ դարի երկրորդ կեսից սկսած, Այրարատի որոշ քաղաքներում բնակություն են հաստատել զգալի թվով արաբներ, որոնք հիմնականում կատարում էին վարչական աշխատանք և կայազորային ծառայություն։ Ավելի ուշ շրջանում՝ 11-13-րդ դդ, Այրարատ են մուտք գործում նաև սելջուկ-թուրքեր, մոնղոլ-թաթարներ և այլ ցեղեր։
Արմինե Կարտիկյան 