ՀՀ -ի դրությունը 1920թթ և 2020թթ-ին

1920 թթ-ին,երբ ձևավորվել էր ՀՀ առաջին հանրապետությունը,Հայաստանը կանգնել էր բազմաթիվ դժվարությունների առաջ՝սով,արտագաղթ,ընտանիքների և բնակիչների անպաշտպանություն:
Կառավարությունը փորձում էր վերականգնել որոշ տարածքներ Սևրի պայմանագրով:
Հիմա ևս կա տարածքային խնդիր:

Վարում էին արտաքին քաղաքականություն, ստեղծվել են պատվիրակություններ՝
Հայոց ազգային պատվիրակություն,որը պաշտպանում է արևմտահայերի շահերը,
ՀՀ պատվիրակություն պաշտպանում է հենց ՀՀ-ի շահերը

Ներկա պահին արտաքին քաղաքականությունը բացակայում է: Երկրում հետպատերազմյան քաոս է տիրում:Անցկացվում է կառավարության փոփոխում,որը իմ կարծիքով ավելի կբերի անկման:

Պատերազմների գլխավոր պատճառները 21րդ դարում

Պատերազմ, քաղաքական-հասարակական միավորումների (պետություններ, ցեղեր, քաղաքական խմբավորումներ և այլն) միջև հակամարտություն, որն արտահայտվում է հակամարտող կողմերի ռազմական ուժերի (բանակներ) միջև ռազմական (մարտական) գործողությունների տեսքով: (c)wikipedia

Պատերազմների առաջացման հիմնական պատճառը քաղաքական ուժերի ցանկությունն է օգտագործել զինված պայքար ՝ տարբեր արտաքին և ներքին քաղաքական նպատակներին հասնելու համար:

Տնտեսական օգուտ
Հաճախ պատերազմները ծագում են այն ժամանակ, երբ մի երկիր ցանկանում է տիրապետել այլ երկրի հարստությանը:
Կարող են լինել այլ պատճառներ, բայց ինչպիսին էլ որ դրանք լինեն, բոլոր պատերազմներում միշտ ցանկալի է տնտեսական շահ, նույնիսկ եթե հակամարտության կողմերը խոսում են այլ պատճառների մասին:

Նոր տարածքների միացում
Տարածքները կարող են լինել բուֆերային գոտիներում երկու պատերազմող պետությունների միջև:
Անուղղակի պատերազմ է մղվում նաև բուֆերային գոտիների շուրջ, որը ոչ թե հենց պատերազմող պետությունների, այլ պատերազմող երկրների և երրորդ կողմերի միջև է:Այսպիսի դրություն է հիմա Հայաստանում:

Յուրաքանչյուր երկիր աջակցում է հակառակորդներից մեկին ՝ կախված նրանից, թե որն է ավելի շատ իր շահերից բխող:

Կրոն
Կրոնական հակամարտությունները շատ խոր արմատներ ունեն: եթե տարաձայնությունները գոյություն ունեն վաղուց, բայց հակամարտությունն սկսում է անսպասելիորեն և բռնի կերպով :
Կրոնական պատերազմները կարող են ունենալ նաև այլ պատճառներ ՝ ազգայնականություն կամ վրեժխնդրություն:

Ազգայնականություն
Ազգայնականությունը փորձ է ապացուցելու, որ ձեր ազգն ու երկիրը ավելի լավն է, քան մեկ այլ, և ուժի օգնությամբ: Սա հաճախ ասոցացվում է ներխուժման հետ:

Վրեժխնդրություն
Պատմական անարդարություն ընկալվողը պատժելու ցանկությունը ձգտում է լինել նման դեպքերում պատերազմ սկսելու հիմնական սկիզբը

ԱՄն-ի կողմից հայոց ցեղասպանության ճանաչումը

Միացյալ Նահանգների նախագահ Ջո Բայդենը պաշտոնապես ճանաչեց Հայոց ցեղասպանությունը:
«Ամեն տարի այս օրը մենք հիշում ենք նրանց, ովքեր զոհվեցին Օսմանյան ժամանակաշրջանի Հայոց ցեղասպանության ժամանակ, և պարտավորվում ենք կանխել նման չարագործությունների կրկնությունը», — հայտարարել է Բայդենը՝ այդպիսով դառնալով Ամերիկայի առաջին նախագահը, որը 1915 թվականին մեկուկես միլիոն հայերի սպանություններն անվանեց Ցեղասպանություն>>

Հայոց Ցեղասպանությունը ճանաչած երկրներ

Այսպիսով Հայոց Ցեղասպանությունը ճանաչեց նաև ԱՄՆ-ն: Այդ լուրը լսելով բազմաթիվ հայեր շատ ոգևորվեցին,կարծելով,որ դա Հայաստանին մեծ բան կտա:Սակայն դա ուղղակի հիշեցումներ ամբողջ աշխարհին կատարվածի մասին:

Այսօր ԱՄՆ-ն գերտերություն է,և միգուցե այլ երկրները և նրանց ներկայացուցիչները նույնպես հետևեն նրա օրինակին:

Տիգրան Հայրապետյան համառոտ կենսագրություն

Տիգրան Արտյուշայի Հայրապետյան ծնվել է մարտի 18-ին 1964թ, Երևանում: Եղել է հայ քաղաքագետ, լրագրող, միջազգայնագետ-վերլուծաբան։
Ավարտել է ԵՊՀ արևելագիտության ֆակուլտետի արաբագիտության բաժինը։ Ավարտել է Հաբիբ Բուրգիբի անվան Կենդանի լեզուների թունիսյան ինստիտուտը։ Արցախյան շարժման ուսանողական առաջնորդներից մեկն էր։
Գլխավորել է Երևանում իր կողմից հիմնված քաղաքական և միջազգային հետազոտությունների կենտրոնի աշխատանքը։ 1991 թվականից Տիգրան Հայրապետյանի հրապարակախոսական հոդվածները և վերլուծաբանական նյութերը կանոնավորապես տպագրվում էին Հայաստանի և Եվրոպայի մամուլում։

Ինչու և ինչպես դառնալ դիվանագետ

Դիվանագիտություն:Շատերը ընտրելով այս մասնագիտության ճյուղը, հրապուրված են լինում մասնագիտության հետաքրքրությամբ, և ինչու չէ նաև գեղեցիկ կյանքով արտասահմանում։ Սակայնդեպի այդ մասնագիտությունը տանող ճանապարհը շատ դժվարանցանելի է ։ Այսօրվա հայ դիվանագետների համար շքեղ կյանքը այդքան էլ հեշտ չի տրվում։ Դիվանագիտությունը բյուդջետային աշխատանք է, եթե չես օգտվում պետության շահերից։

Դիվանագիտությունը դա շատ պարտաճանաչ և ծանր աշխատանք է,որի համար պետք է օժտված լինել՝բարձր կուլտուրայով,լայն մտահորիզոնով,անալիտիկ մտածելակերպով և այլն:

Անհրաժեշտ է համակարգել և մշակել ուսման ծրագիրը պետական մակարդակով:

Հայ ազատագրական պայքարի նոր փուլը

Ազատագրական պայքարի սկզբին նպաստեեցին երկու գործոն՝ արտաքին և ներքին ։Հայկական հողերի մեծ մասը նվաճված էր Օսմանյան կայսրության կողմից ,հայ ժողովուրդը հեշտ չէր կարող տանել։ Կայսրությունը թուլացել էր և դա հայերի համար մեծ հնարավորություն էր ,պայքարներին դրվում է սկիզբ։
1677 թվականին Էջմիածնում կազմակերպվում է գաղտնի ժողով ,Հակոբ Ջուղայեցու գլխավորությամբ ,այնտեղ քննարկվում են հենց ազատագրական պայքարները և որոշում է կայացվում փորձել աջակցություն ստանալ դրսից ,քանի որ միայնակ հնարավոր է պարտություն կրեինք։
Եվրոպա մեկելու նպատաով Կոստանդնուպոլիս է ուղարկվում պատվիրակություն,որի գլխին կանգնած է լինում հենց Հակոբ Ջուղայեցին,նրանց հետ է մեկնում նաև Իսրայել Օրին ։Ճանապարհորդության ընտացքում մահանում է Հակոբ Ջուղայեցին և պատվիրակությունը վերադառնում է Հայաստան ,կորցնելով գլխավորին,սակայն նրանց հետ չի վերադառնում Օրին։Նա շարունակում է ճանապարհը դեպի Պոլիս ,ապա Եվրոպայի երկրներ(Իտալիա,Ֆրանսիա, Գերմանիա)։Եվրոպայում է անցկացնում հետագա քսան տարին փնտրելով աջակցություն։Գերմանիայում նրա խնդրանքին պատասխանում է կայսր-ընտիր իշխան Հովհան Վիլհելմը ,ով հավաստիացնում է ,որ կօգնի ու Օիին ուղարկում է հետ հայրենիք։

Հայաստան վերադառնալուց հետո 1699-ին, նա հրավիրում է ժողով Անգեղակոթում,որտեղ որոշվում է Իսրաելին ուղարկել Եվրոպական քաղաքներ բանակցություններ վարելու համար ։ Իսրայել Օրին կազմում է երեսունվեց կետից բաղկացած Պֆալցյան ծրագիր ու ներկայացնում է Հովհան Վիլհելմին,ով տալիս է իր համաձայնությունը ,սակայն ուղարկում է Ավստրիա և Ֆլորենցիա ,որպեսզի հաստատեն Հայաստանին հասանելիք օգնությունը։Օրին այդպես էլ հաջողության և օգնություն չի հասնում եվրոպական երկրներում ,քանի որ Ավստրիան չի հասատատում ծրագիրը։Անհաջողությունից հետո ՝1701-ին մեկնում է Ռուսաստան ,բանակցում Պետրոս առաջինի հետ,ներկայացնում Ռուսաստանի աջակցությամբ Հայաստանի ազատագրման ծրագիրը ՝ Մոսկովյան ծրագիրը ,բայց քանի որ Պետրոս առաջինը գտնվում էր պատերազմական իրավիճակում՝Հյուսիսային պատերազմ,նա խոստանում է օգնել պատերազմից հետո,իսկ Օրուն ուղղարկում է Պարսկաստան տեղի իրավիճակին ծանոթանալու համար։Պարսկաստանից հետ դառնալու ճանապարհին ,Ռուսաստանի հետ բանակցելու նպատակով Իսրայել Օրուն է միանում Եսաի Հասան Ջալալյանը ,սակայն 1709 թվականին Օրին մահանում է ,իսկ իր պատվիրակությունը վերադառնում Հայաստան։

Ձեր կարծիքով հայ գործիչները Հայաստանի ազատագրության հարցը  պետք է կապեին Եվրոպայի, թե՞ Ռուսաստանի հետ: Հիմնավորե՛ք պատասխանը /գրավոր/

Իմ կարծիքավ ավելի շահավետ և սպասելի կլիներ փորրձել և ստանալ օգնություն Եվրոպայից,քանի որ Ռուսաստանը արդեն իսկ պատերազմական վիճակում էր գտնվում:

Մերոնք

Չկա մի ընտանիք, որի ճակատագիրը չէր անցնի Հայրենական մեծ պատերազմի փորձությունների միջով:

Իմ նախապապի հորը, Հայոց ցեղասպանության ժամանակ բռնել են թուրքերը,կտրել են նրա կոկորդը և գցել են Արաքս գետը: Հրաշք է կատարվել,նա ողջ է մնացել և կարողացել է փախչել:

Տարիներ անց նրա որդին,Արմենակը սովորում է ռազմական ուսումնարանում:1939 թվականին մասնակցել է Սովետա-ֆիննական պատերազմին: Իսկ հետո միանգամից Հայրենական պատերազմին:Մինչև 1944 թվականը նա կռվում էր, երբ նա վիրավորվեց Կուրսկի մերձակայքում, նա ստացավ հաշմանդամություն և այլևս չկարողացավ կռվել, նա տեղափոխվել էր Տամբով քաղաքի հիվանդանոց: Այնտեղ հանդիպել է իր ապագա կնոջը:

Պատերազմից հետո վերադարձավ հայրենիք,Էջմիածին շրջանի «Ապագա» գյուղ: Արմենակը ունեցել է 4 որդի,և մահացել է 2001 թվականին:

Արմենակ Հարությունի Ավետիսյանի պարգեւատրումները:

Սերնդեսերունդ

Սերունդ, մարդկանց տարիքային որոշակի խումբ, միևնույն պատմության դարաշրջանում ձևավորված մարդկանց ամբողջություն։ Հասարակությունը տրոհվում է մի քանի  գոյակցող սերունդների, որոնք ունեն տարբեր սոցիալական ստատուսներ և դերեր։ Մարդկային պատմությունը սերունդների հաջորդափոխման և նրանց միջև կապի ժառանգորդման պատմությունն է․ «․․․այս փաստի շնորհիվ կապ է ստեղծվում մարդկային պատմության մեջ, կազմվում է մարդկության պատմությունը․․․»։

Շատ հաճախ եմ ականատես լինում տարբեր սերնդների կոնֆլիկտներին:

Անշուշտ,մարդիկ, ովքեր ունեն մեծ տարիքային տարբերություն,մեծացել են տարբեր մենտալիտետներում ու հասարակությունում սովորաբար չեն համընկնում կարծիքներում և կյանքի տեսանկյուններում:

Մեր մեծերը սովոր են միշտ ՝բավարարվել քչով,միշտ ունեն կարծրատիպներ,և չեն փորձում շարժվել առաջ,հարմարվում են կյանքի ամեն դրությանը:

Ես կարծում եմ,որ իհարկե միշտ պետք է հարգալից վերաբերվել մեզնից մեծ մարդկանց ,հաշվի առնել նրանց կարծիքը ու փորձել հասկանալ:Բայց մեկ տեղ ցանկանում եմ ստանալ նույնը:Ցանկանում եմ,որ ավելի փոքր սերնդի կարծիքնել միշտ կարողանան հաշվի առնել ու վերաբերվել հարգանքով:

Մեր սերունդը միշտ սովոր է ապրել ազատ ու առանց կարծրատիպների:Զերծ կապված ենք սոցցանցերից և համացանցից,ձգտում ենք միշտ հասնել ավելին ու ավելին:Իսկ մեծերը ընդհակառակը:

Այս խոսքերս ցանկանում եմ եզրափակել նրանով,որ անհրաժեշտ է ուղղակի լսել , հարգել միմյանց և փորձել հաստատել սոցիալական հավասարություն:

Նախագիծ ՚՚Իմ տունը իմ ամրոցն է՚՚

Եթե ուզում եք երջանկացնել ողջ աշխարհը, գնացեք տուն ու սիրեք ձեր ընտանիքը:

                                                                                                               Մայր Թերեզա

Ընտանիքս իմ համար ամենաառաջին տեղում է:
Մեր ընտանիքը ունի հայ-ռուս արմատներ:
Փոքրուց միշտ շփվել եմ և՜ հայերեն,և՜ ռուսերեն լեզուներով:Հիշում եմ,թե ինչպես էի միշտ փորձում ճիշտ խոսել տատիկիս հետ,ով միայն ռուսերեն էր հասկանում:Մայրս կիսառուս է ,իսկ հայրս հայ :
Փոքրուց ավելի շատ շփում եմ ունեցել քրոջս հետ,քանի որ ծնողներս միշտ աշխատանքի էին:
Ունեմ շատ-շատ հիշողություններ մանկուց:Ամեն ամառ ընտանիքով 2 շաբաթ անցկացնում էինք ծովի ափին՝ Վրաստանում: Նաև հիշում եմ մեր ամառանոցը,որտեղ շատ ժամանակ էինք անցկացնում ամռանը:
Միշտ պահպանում ենք հայկական ծեսերից մի քանիսը՝Սուրբ Ծնունդը,Սուրբ Զատիկը,Ծաղկազարդը:Սովորաբար այցելում ենք եկեղեցի ,իսկ հետո մայրիկս այդ տոներին շատ համեղ ուտեստներ է պատրաստում,իսկ ես ու քույրս միշտ փորձում ենք օգնել նրան:
Սիրում եմ մեր երեկոները միասին,երբ բոլորս հավաքվում ենք և խոսում ենք մեր առօրյաի մասին:Ունենք նաև նոր ավանդույթ,ամեն շաբաթ պատրաստել թխվածքաբլիթներ կամ տարբեր քաղցրավենիքներ:

Ես սիրում եմ իմ ընտանիքը,մենք ամեն ինչ կարող ենք անցնել միասին , և ես իսկապես կարող եմ ասել,որ իմ տունը իմ ամրոցն է:



Կիլիկյան Հայաստան

ԿԻլիկիայի աշխարհագրությունը հնում և այսօր:Կլիկիան որպես Թուրքիայի տարածք:

Կիլիկիան գտնվում է Փոքր Ասիայի հարավարևելյան մասում։ Նրա հարավում Միջերկրական ծովն է, հյուսիսում՝ Հայկական (Արևելյան) Տավրոս լեռնաշղթան։ Նրա կենտրոնական մասով հոսում են Սարոս (այժմ՝ Սեյհան), Ջեյհան և այլ գետեր, որոնք սկիզբ են առնում Հայկական լեռնաշխարհից։ Կիլիկիան անմիջապես հարևան է պատմական Հայաստանի գավառներին՝ սահմանակցում է Փոքր Հայքին։Կիլիկիան վաղնջական ժամանակներից բնակեցված է եղել հայերով, խեթերով, հուրիներով, հույներով, ասորիներով և սեմական այլ ժողովուրդներով։ Այս ժողովուրդներին, առաջին հերթին՝ հույներին է վերագրվում Կիլիկիայի բաժանումը երեք խոշոր հատվածների՝ Լեռնային Կիլիկիա, Դաշտային Կիլիկիա և Բլրոտ Կիլիկիա։Հայտնի քաղաքներից էին Տարսոնը, Ադանան, Զեյթունը, Սիսը, Այասը։ Վերջինս գտնվում էր Սարոս գետի երկու ափերին՝ համանուն Այասի ծոցում։ Կիլիկիայի թագավորության գոյության դարաշրջանում և դրանից հետո այն կոչվում էր Հայկական ծոց (այժմ՝ Իսքենդերունի)։ Այժմ Ադանա քաղաքը Թուրքիայի խոշորագույն քաղաքներից է, թվով չորրորդը՝ Ստամբուլից (հունարեն՝ Κωνσταντινούπολις, Կոնստանդինուպոլիս), մայրաքաղաք Անկարայից (հունարեն՝ Άγκυρα, նախկին Անգորա) և Իզմիրից հետո (հունարեն՝ Σμύρνη, Զմյուռնիա)։ Արևմտյան հատվածում Անթալիայի ծովածոցն է՝ համանուն նավահանգստով, իսկ արևելքում՝ Իսքենդերուն ռազմական նավահանգիստը (հունարեն՝ Αλεξανδρέττα, Ալեքսանդրետտա)։ Թուրքիայի կազմի մեջ է մտնում նաև հնագույն քաղաքներից Անտիոքը հուն․՝ Ἀντιόχεια, ասորերեն՝ ܐܢܛܝܘܟܝܐ), որն այժմ վերանվանվել է Անթաքյա (թուրք.՝ Antakya), որը Սիրիայից, Ալեքսանդրետի շրջանի հետ 1923 թվականին Ֆրանսիան բռնակցել էր Թուրքիային։

Հայկական պետականության առաջացումը Կիլիկիայում

Անիի Բագրատունյաց թագավորու­թյան անկումից (1045) մի քանի տասնա­մյակ անց հայ ժողովուրդը նոր պետակա­նություն է կերտել Փոքր Ասիայի հարավ-արևելքում’ Միջերկրական ծովի հյուսիս-արևելյան մեր­ձափնյա երկրամասում’ Կիլիկիայում: Պե­տությունն ապրել է զարգացման երկու փուլ’ Մեծ իշխանապետության (1080-1198) և թագավորւթյան (1198-1375):Կիլիկիան գտնվում է Փոքր Ասիայի հարավարևելյան մասում։ Կիլիկիայի Բնակլիմայական պայմաններով բաժանվում է երեք խոշոր հատվածների՝ Լեռնային Կիլիկիա, Դաշտային Կիլիկիա և Բլրոտ Կիլիկիա։«Կիլիկիա» անվանումն առաջին անգամ հանդիպում է աքքադական արձանագրություններում՝ Hilakku ձևով։ Ոմանք ենթադրում են, որ «Կիլիկիա» անվանումն առաջացել է եբրայերեն ֆելկիմ, ֆաչեկ կամ հունարեն կալիս, կալիկա ― «քարքարոտ» բառերից։ Հայերի մոտ Կիլիկիան հայտնի է եղել Սիսուան անունով:X դ-ում Կիլիկիայում հայ բնակչու­թյունն այնքան է ստվարացել, որ Հայոց կաթողիկոս Խաչիկ Ա Արշարունին (973-992) այնտեղ ստեղծել է հայկական նոր եպիսկոպոսություններ: Հայերի համար Կիլիկիայում բարենպաստ պայմաններ են ստեղծվել, երբ Բյուգանդական կայսրությունը Մանազկերտի ճակատամարտում (1071) պարտություն է կրել սելջուկ թուրքերից: 1042-80-ին Դաշտային Կիլիկիայի կառա­վարիչը կայսրության նշանակած Վասպուրականի իշխաններից Ապլղարիպ Արծրունին էր: XI դ-ի 2-րդ կեսին Լամբրոն բերդաքաղաքին ու շրջակա տարածքին տիրել է Ապլղարիպի փեսան’ գանձակեցի իշխան Օշինը, Պապեռոն բերդաքաղա­քին ու շրջակայքին’ Նաթանայելյանները (Նատալինյաններ), Քարուտ Կիլիկիային’ իշխան Խաչատուրը, Կիլիկիայի արևեյան շրջաններին’ Փիլարտոս Վարաժնունին: Վերջինիս իշխանության փլատակների վրա ձևավորվել է Գող Վասիլի (Կամսարականների իշխանատոհմից) իշխանու­թյունը (գոյատևել է մինչև 1112-ը): Են­թադրվում է, որ «Գող» մականունը նա ստացել է ռազմական հաջող գործողություննե­րում խորամանկության համար: XII դ. սկզբին հայկական իշխանություններից շատերը կործանվել են խաչակիր ասպետների ձեռքով:

Կիլիկյան Հայաստանի թագավորության հռչակում և ամրապնդում:

Իշխանության հիմքը դրվել է 1080 թվականին Բագրատունիների շառավիղ՝ Ռուբինյանների կողմից։ Մայրաքաղաքը սկզբնապես Տարսոնն էր, հետագայում Ադանան և վերջ ի վերջո Սիսը: Կիլիկյան Հայաստանը մեծ օգնություն է ցուցաբերել Խաչակրաց արշավանքների մասնակիցներին և որոշ ժամանակ միակ քրիստոնյա պետությունն էր ամբողջ Մերձավոր Արևելքում: Իզուր չէ, որ նրան երբեմն անվանում էին «քրիստոնյա կղզի իսլամի ծովում»: Քանի որ Մեծ Հայքը գտնվում էր օտարների իշխանության տակ, ապա կաթողիկոսի նստավայրը տեղափոխվեց Կիլիկիա և հաստատվեց Հռոմկլա քաղաքում։ 1198 թվականին Լևոն Բ Մեծագործի թագադրումով Կիլիկյան Հայաստանը վերածվեց Կիլիկիայի հայկական թագավորության[4]: 1226 թվականին գահն անցավ Ռուբինյանների մրցակիցներին՝ Հեթումյաններին: Քանի որ մոնղոլները նվաճել էին ահռելի տարածքներ և հասել Կիլիկիայի սահմաններին Հեթում Ա արքան որոշեց չպատերազմել նրանց հետ, այլ համագործակցել ընդդեմ ընդհանուր մուսուլման թշնամիների, հատկապես՝ մամլուքների դեմ։ 13-14-րդ դարերում մոնղոլներն ընդունեցին իսլամ, խաչակրաց պետությունները վերացան՝ թողնելով Կիլիկյան Հայաստանը միայնակ ընդդեմ մամլուքների։ Մի քանի արշավանքներից հետո մամլուքները 1375 թվականին գրավեցին մայրաքաղաք Սիսը: Սակայն լեռներում դեռևս մնում էին կիսանկախ հայ իշխաններ, որոնց տիրույթները վերջնականապես զավթվեցին օսմանյան-թուրքերի կողմից 1515 թվականին։

Կիլիկյան Հայաստանի և արևմտյան Եվրոպայի երկրների միջև հաստատվեցին ռազմական և տնտեսական կապեր, ինչի շնորհիվ Կիլիկիա ներմուծվեցին ասպետությունը, հագուստների նոր ոճեր, ֆրանսերեն բառեր և տիտղոսներ։ Իսկ հասարակարգը վերածվեց ավատատիրականի։ Խաչակիրներն իրենք շատ բաներ վերցրեցին հայերից, ինչպես օրինակ աշտարակների կառուցումը և եկեղեցաշինության որոշ տարրեր։ Կիլիկյան Հայաստանն ուներ հզոր տնտեսություն, որի վառ ապացույցն է այն ժամանակվա մեծագույն նավահանգիստներից մեկը՝ Այասը, որտեղով անցել է նաև հայտնի ճանապարհորդ Մարկո Պոլոն:

Լևոն Բ

Լևոն Բ-ն քաղաքական գործիչ է ու զորավար, Կիլիկիայի հայկական պետության իշխանապետը (Մեծ պարոն, 1187–98  թթ.) և թագավորը (1198–1219 թթ.): Անվանել են Մեծագործ, Բարեպաշտ,  Մեծահաղթ,  Բազմահաղթ պատվանուններով:Լևոն Բ-ն Ռուբինյանների իշխանական տոհմից էր՝ Ստեփանեի կրտսեր որդին: Հաջորդել է եղբորը՝ Ռուբեն Գ-ին (1175–87 թթ.): Եղել է երկրի կարևոր բերդի՝ Կապանի տերը, աջակցել է եղբորը` պաշտպանելու և կառավարելու պետությունը: 1185 թ-ին` Ռուբեն Գ-ի գերությունից հետո, երկրի իշխանությունը կենտրոնացրել է իր ձեռքում: 1187 թ-ին փրկագնել է եղբորը, որը գահը կամովին հանձնել է նրան, իսկ ինքը դարձել կրոնավոր: 1187 թ-ի մայիսին Ռավին դաշտում (Սսի մոտ) ջախջախել է Կիլիկիա ներխուժած Իկոնիայի թուրքմեն հրոսակներին, ազատագրել հայաբնակ մի քանի շրջան՝ ներառյալ Պռականա բերդը: 1187 թ-ին հաղթել և  իրենից կախման մեջ է գցել Հալեպի և Դամասկոսի սուլթանին: Եգիպտոսի սուլթանության դեմ Խաչակրաց երրորդ արշավանքի (1189–92 թթ.) ժամանակ խաչակիրներին օգնելու խոստման դիմաց Հռոմեական սրբազան կայսրության (Գերմանիա) Հենրիկոս VI կայսրը պարտավորվել է Լևոնին ճանաչել Հայոց թագավոր: Գրեթե միաժամանակ թագ ստանալով Հենրիկոս VI և Բյուզանդիայի Ալեքսոս III Անգելոս կայսրերից՝ Լևոն Բ-ն թագադրվել է Սուրբ Ծննդյան օրը՝ Տարսոն քաղաքի Սբ Սոփիա մայր տաճարում: Հայոց կաթողիկոս Գրիգոր Զ Ապիրատը՝ հայկական ծեսով, իսկ Հռոմեական սրբազան կայսրության և Հռոմի պապի ներկայացուցիչ Մայնցի արքեպիսկոպոս Կոնրադ Վիտելբախը լատինական ծեսով Լևոն Բ-ին օծել են «Թագավոր ամենայն Հայոց և Կիլիկիայի նահանգի ու Իսավրիայի»: Պատմագիրները Լևոն Բ-ի թագադրությունը գնահատել են որպես քաղաքական մեծագույն իրադարձություն՝ Հայոց կործանված թագավորության վերականգնում: Ձգտելով ստեղծել կենտրոնացված և անսահմանափակ միապետություն՝ Լևոն Բ-ն հնազանդեցրել է կիսանկախ ու անջատամետ որոշ ավատատեր իշխանների (մասնավորապես Հեթումյաններին): Նոր դաշնակիցներ ձեռք բերելու նպատակով խնամիական կապեր է հաստատել մերձակա քրիստոնեական պետությունների (Նիկիա, Կիպրոս, Երուսաղեմ և այլն)  արքայատների հետ:Լևոն Բ-ն հետևողականորեն պայքարել է Անտիոքի գահաժառանգության համար: Վերջինիս թագավոր Ռայմունդի մահից (1197/98 թթ.) հետո նրա նորածին որդուն՝ գահաժառանգ Ռուբեն Ռայմունդին, որդեգրել և հռչակել է Հայոց գահաժառանգ: 1203 թ-ին գրավել է Անտիոքը, որի գահը հափշտակել էր Ռայմունդի կրտսեր եղբայրը՝ Տրիպոլսի դուքս Բոհեմուդ Միակնանին, երկրից վտարել է ինքնակոչին աջակցած Տաճարական ուխտի ասպետներին, պատանի Ռայմունդին կարգել դուքս, 1210 թ-ին Գերմանիայի կայսեր և Հռոմի պապի միջոցով վերահաստատել նրա գահակալական իրավունքը: 1219 թ-ին, երբ Ռուբեն Ռայմունդը հերթական անգամ կորցրել էր Անտիոքը, Լևոն Բ-ն նրան զրկել է գահակալական իրավունքից և Հայոց գահաժառանգ կարգել իր մանկահասակ դուստր Զաբելին (Հայոց թագուհի՝ 1222–52 թթ-ին):Լևոն Բ-ն հետևողականորեն պայքարել է Անտիոքի գահաժառանգության համար: Վերջինիս թագավոր Ռայմունդի մահից (1197/98 թթ.) հետո նրա նորածին որդուն՝ գահաժառանգ Ռուբեն Ռայմունդին, որդեգրել և հռչակել է Հայոց գահաժառանգ: 1203 թ-ին գրավել է Անտիոքը, որի գահը հափշտակել էր Ռայմունդի կրտսեր եղբայրը՝ Տրիպոլսի դուքս Բոհեմուդ Միակնանին, երկրից վտարել է ինքնակոչին աջակցած Տաճարական ուխտի ասպետներին, պատանի Ռայմունդին կարգել դուքս, 1210 թ-ին Գերմանիայի կայսեր և Հռոմի պապի միջոցով վերահաստատել նրա գահակալական իրավունքը: 1219 թ-ին, երբ Ռուբեն Ռայմունդը հերթական անգամ կորցրել էր Անտիոքը, Լևոն Բ-ն նրան զրկել է գահակալական իրավունքից և Հայոց գահաժառանգ կարգել իր մանկահասակ դուստր Զաբելին (Հայոց թագուհի՝ 1222–52 թթ-ին):Լևոն Բ-ի օրոք Կիլիկիայի հայկական թագավորության սահմանները տարածվել են Միջերկրական ծովից մինչև Տավրոսի և Անտիտավրոսի լեռները: Նրա գերիշխանության տակ էին նաև Պամփիլիան, Իսավրիան, Լիկայոնիան, Կադառնիան, Գերմանիկեն: Լևոն Բ-ի հրամանով  վերաշինվել են հին վանքերն ու բերդերը և կառուցվել նորերը: Նա ստեղծել է մշտական հզոր բանակ, հաստատել ռազմական ուսուցման որոշակի կարգ ու կանոն, կանոնավորել արքունի գործակալությունները, բարեկարգել տնտեսական կյանքը, առևտրական արտոնյալ պայմանագրեր կնքել (1211, 1212 թթ.) Վենետիկի, Պիզայի, Ջենովայի և վաճառաշահ այլ քաղաքների ու երկրների հետ, կազմակերպել առևտրական նավատորմիղ, բացել վարժարաններ, դպրատներ (ուսուցումը՝ հայերեն և օտար լեզուներով):  Լևոն Բ-ի մարմինն ամփոփվել է Սսում, իսկ սիրտը՝ իր կառուցած Ակների վանքում (Ցախուտ և Բարձրբերդ գավառների սահմանագլխին):

Զաբել թագուհի

Զաբել, Զապել (ծնվել է 1215թ-ին Սիսում — 1252, թաղվել է Դրազարկում), Կիլիկիայի հայոց թագուհի 1222-ից։ Լևոն Բ-ի դուստրը։ Հոր կամքով կարգվել է գահաժառանգ, իսկ նրա խնամակալ է դարձել Կոստանդին Գունդստաբլը։ Լևոև Բ-ի մահից հետո Կիլիկիայի իշխանները 1222-ին Զապելին կնության են տվել Անտիոքի դքսության գահաժառանգ Ֆիլիպին՝ վերջինիս հանձնելով հայկական գահը։ Լատինամետ քաղաքականության համար 1225-ին Կոստանդինը Ֆիլիպին տապալել և մահապատժի է ենթարկել, իսկ 1226-ին Զապելին ամուսնացրել իր որդու՝ տասներեքամյա Հեթումի (Հեթում Ա) հետ և վերջինիս հռչակել Հայոց թագավոր։ Զապելը հմուտ է եղել ուսման ն գիտության մեջ, նպաստել շինարարական աշխատանքներին, 1238-ին հովանավորել է Անդուլ մենաստանի վերակառուցումը, Ասում կառուցել Կաթողիկե և Ս. Մարինե եկեղեցիները, 1241-ին հիմնել հիվանդանոց։ Պահպանվել են Զապելի և Հեթում Ա-ի պատկերներով դրամներ։